ዓለማዊ ለበዳ ኮሮና ቫይረሰን መጻኢ ጅር ወድ-ሰብን!

COVID-19 Evolution and Human Species, A Brief Tigriyna Analysis by Dr. Tsegai Medin.

COVID-19 Evolution, A Brief Tigriyna Analysis by Dr. Tsegai Medin, head of Archeology and Sociology Research at the Commission of Culture and Sports. He earned his first bachelor degree from Asmara University in Study of Archeology, and received both a Masters and Doctor of Philosophy - PHD from Spanish University of Rovira I Virgili. Dr. Tsegai Medin is now a prominent researcher at Adulis Archeological Park.


ኮሮና ቫይረስ ብዙኖቲክ (zoonotic) ዝልለዩ ዓሌታት ቫይረስ ኮይኖም ፡ ካብ እንስሳ ናብ ሰብ ብዝምሓላለፉ ትሃዋስያን ይላብዑ። ህልዊ ሕማም ኮሮና ቫይረስ ክፋል ናይቲ ዓቢ ስድራቤት ኮሮና ኮይኖም ዝተፈላለየ ደረጃታት ዘለዎም ሕማም ከስዕቡ እኽእሉ። ሕዱር ዓጽረ ምስትንፋስ ዘስዕብ ሕማም ኮሮና ብመጀመርታ ኣብ 2003 ኣብ ሃገረ ቻይና (SARS) ከም ዝተኸስተ ይፍለጥ። ከም ካልኣይ ተርእዮ ድማ ኣብ 2012 ኣብ ሃገረ ሱዕዲ ዓረብ ዝተራእየን ኣብ መላእ ማእከላይ ምብራቕ (MERS) ዝተላብዐን ሓደገኛ ሕማም ኢዩ። እዚ ቫይረስ ብፍሉይ ካብ ዝልለየሉ ባህርያት ፡- (ሀ) ካብ ሰብ ናብ ሰብ ብምስትንፋስን ብምትንኻፍን ብቕልጡፍ ይምሓላለፍ፡ ከምኡ’ውን (ለ) ክሳብ ሕጂ ክታበት (vaccine) ዘይተረኽቦ ቀታሊ ሕማም ኢዩ። ኣብ ወርሒ መጋቢት ዓመተ 2020 ኣብ ጆርናል ሳይንስ ደይሊ (Science-Daily Journal) ዘወጸ ሳይንሳዊ መጽናዕቲ ከምዘመልክቶ ፡ እዚ ሕማም (ኮቪድ-19/ SARS-CoV-2) ውጽኢት ባህርያዊ ሕርያ (natural selection) እምበር ውጽኢት ስነ-ሰረታዊ (ጀነቲካዊ) ምህንድሰና (genetic engineering) ከም ዘይኮነ ይሕብር። እዚ ሓበሬታ ባህርያዊ ሕርያ (natural selection) ኣብ ዓንደ ሒቖ SARS-CoV-2 ብዝተራእየ ቅርጺ ወይ መዛርዕ (molecular structure) ይድገፍ። ቅርጺ ዓንደ ሒቖ SARS-CoV-2 ድማ ምስ ኣቐዲሞም ዝፍለጡ ዓሌታት ኮሮና ፍልልይ ከምዘለዎምን ብኣንጻሩ ምስ ኣብ መንካዕን (bats) ጽሒራን (pangolins) ዝተረኽቡ ዓሌታት ኮሮና ተመሳሳልነት ከምዘለዎ ይሕብሩ። እዚ ማለት ድማ ሕማም ኮሮና ካብ እንሳሳ ናብ ሰብ ዝተመሓላለፈ ሕማም እምበር ውጽኢት ናይ ትኣኒኑ-ዝተፈጸመ ጀነቲካዊ ምህንድስና ዘይ ሙዃኑ የብርህ። ወድሰብ ንህላዊኡ ዝፈታተን ዓለማዊ ስግኣታት ክቀላቐል ከምዝኽእል ፡ ኣጸቢቑ ይርዳእ ኢዩ። እዚ መረዳእታ ግን ብመንጸር ኣብ ዝተወሰነ ሃገር ወይ ማሕበራዊ ደርቢ ናይ ሓደ ሕብረተሰብ ዘጋጥም ክስተት ስለዝዀነ ዘይኰነስ ፡ ንንቕሓት ወይ ውነ (Consciousness) ጅር (Species) ወድሰብ ብሓፈሻ ስለዝፈታተን ኢዩ። ብፍላይ ኣብዚ ዘለናዮ ግዜ ድማ ወድ-ሰብ ንመጻኢ ህላዊኡ ዝፈታተንን ሓደገኛን ቅልውላው ወይ ቀውሲ ዓለማዊ ለበዳ ኮሮና ቫይረስ (COVID -19) ተቓሊዑ ይርከብ። ኣብዚ ፈታኒ መስርሕ ፡ ደረጃ ንቕሓት ወድሰብ ልዕሊ ካልእ ክብርኽ ይግባእ። እዚ ማለት ኣብዛ እንነብረላ ዓለም ዝነብር ዘሎ ጅር ወድሰብ ኣካል’ቲ ኡንኮ ጅርን (Homo sapiens) ፡ ውጽኢት ሓበራዊ ባህሉን ፡ ከምኡ’ውን ኣካል እዚ ታሪኻዊ ክስተት ምዃኑን ክርዳእ ኣገዳሲ ይገብሮ። ነዚ ክስተት’ዚ ክገትእ ዝኽእል እንኮ እንስሳዊ ጅር ብምዃኑ ድማ ነዚ ኩነት ብኣትሓሳሳቢ (critically) መዳይ ክጥመቶ ይግባእ። እዚ ማለት ድማ ብዙሑነትና ብምምዝማዝ ተኽእሎ ምትሕግጋዝና ብምሕያልን ኣንጻር ህላዌና ዝኾነ ባህሊ ምውድዳር ብምውጋድን ክንሰምር የገድደና። ንብድሆታት መጻኢ ህላወ ወድሰብ ዝፈታተኑ ብዙሓት ናይ ሕማም ክስተታት ስምብራት ሓዲጎም ሓሊፎም ኢዮም። ገለ ካብኦም ንምጥቃስ ፦ ኣብ 165 ክሳብ 183 ኣብ ጥንታዊት ሮማ ዘጋጠመ ሂወት ሚልዮናት ዝቐዘፈ ሕማም በዲዶ (Smallpox)፡ ኣብ 540 ክሳብ 542 ኣብ ኤውሮጳ ሰሜን ኣፍሪቃን ማእከላይ ምብራቕን ዝተራእየ ሂወት 10,000 ሰባት ዘጥፍአ ሕማም ተላገብ (Bubonic plague)፡ ኣብ 1345 ክሳብ 1400 ዝተኸሰተን ከባቢ ሓደ ሲሶ (1/3) ህዝቢ ኤውሮጳ ዝቐዘፈ፡ ኣብ 1918 ክሳብ 1919 ዝተኸስተ ሓደገና ሕማም ኢንፍሊወንሳ (Influenza) ሂወት ከባቢ 40 ሚልዮን ህዝቢ ዓለም (5% ናይ ኣብቲ ግዜ’ቲ ዝነበረ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም) ዝቐተለን ሕማም ተላገብ ክጥቀሱ ይኽእሉ። ካብዚ ሓሊፉ ንመጻኢ ጅር ወድሰብ ኣንጸላልዮም ዘለው ዓበይትን ሓደገኛን ክስተታት ፡ ኣርእስቲ ሞያውያን ምዃን ሓሊፎም ከም ቀንዲ ስግኣት ካብ ዝጥቀሱ ብርክት ዝብለ ግዜ ሓሊፎም ኣለዉ። ካብቶም ዓበይቲ ስግኣታት አምበኣር፡- ምውሳኽ ብዝሒ ህዝቢ ዓለም ፡ ሽግር ምምቕራሕ ጽዓት ፡ ዘይምዕሩይ ዉዳባን (organize) ምሕበራን (socialize) ስነ-ፍልጠታውን ቴክኖሎጅያውን ሰውራ ፡ ምምካት ክሊማዊ ለውጢ ፡ ምጉልባት ኒክልየሳዊ ሓይሊ ፡ ከም’ውን ሕጂ ኣብ ቅድሜና ዘሎ ምልባዕ (pandemic) ኮሮና ቫይረስ… ምጥቃስ ይክኣል። ገጢምና ዘሎ በዳሂ ኩነት ንምምካትን ከም’ውን ንመጻኢ ተመሳሰልቲ ብድሆታት ንምብዳህን ናይ ምትሕግጋዝን ተማራዃስነትን ባህሊ ከነማዕብል ይግባእ። በዚ መንጸር ኣብ ኤውሮጳ ዘጋጥም ዘሎ ናይ ምትሕግጋዝ ድኽመት ሓደ ኣብነት ኢዩ። ሃገረ ጀርመን ናይ ሕክማና ንዋት ናብ ሃገረ ጥልያን ምስዳድ ምቅዋማ፡ ኣብ መንጎ ግዝኣት ካታሎንያን መንግስቲ እስጳኛን ሰፊኑ ዘሎ ወጥሪ ሕክምና ንዋት እኹል ኣብነት ኢዩ። እዚ ኩነት ድማ ኤውሮጳዊ ሕብረት ቁጠባዊ እምበር ማሕበራዊ ጥምረት ዘይብሉ ሓይሊ ምዃኑ ዘቃልዕ ኢዩ። ካብኡ ሓሊፉ ነዚ ክስተት ፖለቲካዊ መልክዕ ንምትሓዙ ዝግበር ዘሎ ተዋስኦታት ሓያላን ሃገራትን ፡ ነዚ ኣጋጣሚ ተጠቒምካ ዝግበር ዘሎ ዓሎቕን ንግዳዊ ስስዕን ካልእ ወድሰብ ኣንጻር ህላዊኡ ዝገብሮ ዘሎ ባዶ ትውጊት ክበሃል ይክኣል። እዚ ኩነት ጥዕናዊ ቅልውላው ጥራይ ኢልካ ዝስገር ዘይኮነስ ፡ ኣድማሳዊ ቀውሲ ብምዃኑ መጠን ከም ሓደ ጅር ናብ ነብስና ተመሊስና ክንሓስብ ክንግደድ ኢና። ሳዕቤን ናይ’ዚ ኣጋጢሙ ዘሎ ኩነት ብቐንዱ ውጽኢት ናይ’ቲ ፡ መጠንቀቕታ እንዳሃበና ግን ብዕሽሽ ክንክተሎ ዝጸናሕና ስርዓት (system) ምምባር ኢዩ። እዚ ድማ ከም ጅር ኣብ ነብስናን መጻኢናን ዘይ እሙናት ምምባርና ኢዩ ዘርኢ። ኣብዚ እዋን ገጢሙና ዘሎ መዓት፣ ብሳላ ተበጺሑ ዘሎ ተክኒካውን ስነ-ፍለጠታውን ዓቕሚ ክስገር እክኣል ይኸውን ፡ በሰላ ናይቲ ዝስዕብ ቁጠባዊ ዕንወትን (economic havoc) ጉድለት ማሕበራዊ ጥርናፈን (social cohesion) ግን ቡዙሕ ውሳነታት ክንወስድ ከገድደና ክኽእል ኣለዎ። እንተ ዘይኮይኑ ፡ ኣብ ዝቕጽል ተመሳሳሊ ክስተት ናይ መጠንቀቕታ ወይ ማዕዳ (warning) ግዜ ኣይክህሉን ኢዩ፡ እቲ እንኮ ዕድል ጥፍኣት ጅር ወድሰብ ኢዩ። NationalEr Interest #covid-19 pandemic #horn africa coronavirus ##covid-19 eritrea

309 views

©2019 Proudly created with NationalEr Interest.